Ukelele-akkoorden transponeren naar elke toonaard

“Transponeren” is zo’n woord dat klinkt alsof het thuishoort in een examen muziektheorie. Dat is het niet. Haal de dure naam weg en het is gewoon stappen tellen, net zoals je vakjes telt op een bordspel. Je schuift elk akkoord in een nummer even ver omhoog of omlaag en het nummer komt in een nieuwe toonaard (= een nieuwe thuistoon) die beter bij je past.

Toen ik begon, leunde ik voor bijna alles op een capo, omdat zo’n klem erop zetten makkelijker voelde dan nadenken over toonaarden. Zodra transponeren bij mij landde, kon ik elk nummer in mijn hoofd naar een vriendelijkere toonaard verschuiven. Dat kleine beetje vrijheid wil ik je hier meegeven.

Waarom zou je transponeren?

Waarom zou je de moeite doen? Er zijn drie alledaagse redenen waarom je hiernaar grijpt.

1. Als je naar de hoge noten staat te reiken of de lage zit te mompelen, kun je de toonaard verschuiven tot het nummer in je comfortabele middengebied ligt. Geen gekraak meer in het refrein.

2. Dan zijn er de akkoorden zelf. Sommige toonaarden zijn lief voor ukelelespelers en sommige echt niet. De toonaard verschuiven kan een songblad vol vingerknopen veranderen in een handvol vriendelijke open grepen.

3. En tot slot is er samen spelen met anderen. Jam je met een gitarist, een zanger of een backingtrack? Transponeer, dan komt iedereen in dezelfde toonaard uit en trekt niemand een pijnlijk gezicht.

De ladder van twaalf noten die je nodig hebt

Elke transpositie draait op één simpel idee. Er zijn twaalf noten in de muziek en die herhalen zich, alsof je een trap op loopt die weer onderaan begint zodra je boven bent. Hier staan ze op volgorde, waarbij elke stap omhoog een halve toon is (= de kleinste afstand tussen twee noten):

C – C# – D – D# – E – F – F# – G – G# – A – A# – B en dan weer terug naar C.

Een paar noten hebben twee namen. C# is dezelfde toonhoogte als Db, D# is hetzelfde als Eb enzovoort. Dezelfde noot, twee schrijfwijzen. Laat je daardoor niet in de war brengen. Heel wat beginners struikelen erover, terwijl er niets engs aan is.

Om te transponeren kies je hoeveel stappen je wilt opschuiven en daarna verschuif je elk akkoord in het nummer met datzelfde aantal stappen. Het soort akkoord blijft hetzelfde. Een mineurakkoord blijft mineur, een septiemakkoord blijft een septiemakkoord. Alleen de letter verandert.

Manier 1: verschuif elk akkoord met hetzelfde aantal halve tonen

Ik laat het je zien met een echte akkoordprogressie. Hier is een veelgebruikte in de toonaard C:

Van C naar A (3 halve tonen omlaag). Tel vanaf elk akkoord drie stappen omlaag op de ladder:

• C drie omlaag komt uit op A
• F drie omlaag komt uit op D
• G drie omlaag komt uit op E
• Am drie omlaag komt uit op F#m (de “m” gaat gewoon mee)

Hetzelfde nummer in A ziet er dan zo uit:

Van C naar D (2 halve tonen omhoog). Hetzelfde nummer nog eens, nu twee stappen omhoog geschoven:

• C twee omhoog komt uit op D
• F twee omhoog komt uit op G
• G twee omhoog komt uit op A
• Am twee omhoog komt uit op Bm

Dat geeft je:

Merk op dat het patroon elke keer precies hetzelfde is. Tel de stappen één keer en pas datzelfde aantal toe op alle akkoorden. Dat is eerlijk gezegd de hele truc.

Het korte stappenplan

1. Schrijf de akkoorden van het nummer op.
2. Kies je nieuwe toonaard en tel op de ladder de halve tonen van de oude toonaard naar de nieuwe.
3. Verschuif elk akkoord met datzelfde aantal halve tonen omhoog of omlaag.
4. Laat bij elk akkoord het soort (mineur, septiem, sus enzovoort) precies zoals het was.
5. Speel het door en check of het lekker ligt voor je stem.

Komt een akkoord uit op een noot met twee namen, kies dan gewoon de schrijfwijze die jij makkelijker leest. Weet je niet zeker wat je eruit hebt gekregen? De akkoordzoeker vertelt je de naam van elke greep die je vastpakt.

Manier 2: de snelle route met een capo

Heb je helemaal geen zin in rekenwerk? Een capo transponeert voor je en precies zo ben ik zelf begonnen. Zet hem op de eerste fret en elk akkoord dat je speelt klinkt een halve toon hoger, op de tweede fret twee halve tonen hoger enzovoort. Je blijft de makkelijke open grepen spelen die je al kent, terwijl het nummer stilletjes naar een nieuwe toonaard verhuist.

Het is de luie maar geniale oplossing om een nummer omhoog te halen tot het bij je stem past. De adder onder het gras: een capo gaat alleen omhoog, nooit omlaag, en hij eet een stukje van je toets op. Er is niets mis mee om erop te leunen terwijl je je draai zoekt, maar ik zou je toch aanraden om manier 1 er ook bij te leren, zodat je niet vastzit als er geen capo in je koffer ligt.

Manier 3: wissel van toonaard voor makkelijkere grepen

Soms gaat transponeren helemaal niet over je stem, maar over je vingers. Zit een nummer vol barré-akkoorden of ongemakkelijke rekpartijen, transponeer het dan naar een vriendelijkere toonaard in plaats van te vechten met het songblad.

Ukelelevriendelijke toonaarden als C, G, F en A geven je meestal veel open grepen, zoals:

Vergelijk dat met een toonaard vol mollen die je overal op de hals in barrés trekt. Hetzelfde nummer, een compleet andere moeilijkheidsgraad. Voordat je een nummer opgeeft, vraag je dus beter even af of een andere toonaard je mooiere akkoorden geeft.

Wil je liever de originele toonaard houden en alleen een of twee koppige akkoorden temmen, dan heb ik daar een aparte gids voor: hoe je moeilijke akkoorden simpeler maakt.

Even over toonaarden en hoe ze in elkaar passen

Transponeren landt nog sneller zodra je snapt waarom bepaalde akkoorden eigenlijk bij elkaar horen. Zie een toonaard als een familie aan de eettafel. De akkoorden in een nummer zijn geen willekeurige gasten, ze horen bij die familie. Verschuif je de toonaard, dan staat de hele familie op en verhuist samen naar een nieuwe tafel.

Wil je dieper ingaan op welke akkoorden bij welke toonaard horen en hoe je daar iets aan hebt bij het schrijven van nummers en het kiezen van een goede toonaard om in te beginnen, lees dan mijn gids toonaarden op de ukelele.

De makkelijkste route: transponeer gewoon op de songpagina

Speel je nummers via UkuTabs, dan hoef je helemaal niets te tellen, want in elk nummer zit een transponeerder ingebouwd. Zoek de transponeerder naast het songblad en kies een getal, van +6 tot -6. Kies +2 en het hele nummer springt twee halve tonen omhoog, akkoorden en al. Kies -3 en het zakt drie stappen. Nul zet je altijd terug in de originele toonaard.

Hij doet alles uit manier 1 voor je met één klik en hij onthoudt je keuze (als je ingelogd bent), zodat het nummer de volgende keer meteen in jouw toonaard opent. Speel je vooral van songpagina’s op UkuTabs, dan heb je hier echt genoeg aan. Toch loont het om de manier met de hand te leren, voor de keren dat je niet op de site zit, een songblad op papier leest of een nummer op het gehoor uitzoekt.

Handige tools om te transponeren

Een paar andere tools van UkuTabs maken dit nog soepeler:

• De tool met akkoorddiagrammen om elke nieuwe greep te bekijken waarop je uitkomt.
• De akkoordzoeker om een greep een naam te geven als je niet zeker weet wat het is.
• Het stemapparaat, zodat je altijd transponeert vanaf goed gestemde snaren.

Tel de stappen en het nummer verhuist mee

Van buitenaf lijkt transponeren tovenarij, maar het is gewoon stappen tellen op een ladder van twaalf noten en elk akkoord even ver verschuiven. Zodra het landt, grijp je er voortdurend naar, of je nu je stem spaart, een vervelend barré-akkoord ontwijkt of met een vriend meejamt.

Wil je ook weten welke akkoorden vanzelf bij elkaar horen, zodat je meteen de perfecte toonaard kiest? Kijk dan eens in mijn gids toonaarden op de ukelele.

Ik hoop dat deze gids je het vertrouwen geeft om van elk nummer de toonaard te veranderen. Probeer het op een nummer dat je al kent, schuif het twee omhoog en drie omlaag en hoor hoe het hetzelfde nummer blijft in een nieuw huis. Neem gerust contact met me op wanneer je meer wilt weten over het transponeren van je akkoorden. Veel plezier ermee!