Hoe de toetsen van een ukelele werken

Wil je dat een nummer lekker klinkt? De akkoorden zijn niet zomaar willekeurig gekozen. Ze komen uit een toonsoort: een grondtoon plus de kleine groep akkoorden die daar mooi bij passen. Kies een toonsoort en je hebt meteen een kant-en-klare set die vrijwel gegarandeerd goed bij elkaar klinkt.

Deze gids gaat over het volgende: wat een toonsoort eigenlijk is, wat de akkoorden ervan doen en hoe ik van een toonsoort mijn eigen liedje maak. Als je iets wilt opzoeken, vind je in de interactieve kwintencirkel alle 24 toonsoorten met hun akkoorden, akkoordprogressies die je kunt beluisteren en de liedjes die bij elke toonsoort horen. Leer het patroon hier, en laat de tool het onthouden. Onderaan vind je ook een gratis afdrukbare toonsoortkaart.

Wat is een toonsoort op de ukelele?

Een toonsoort bestaat uit een grondtoon plus de zeven akkoorden die op basis van de bijbehorende toonladder zijn opgebouwd. Die zeven akkoorden klinken goed samen. Liedjes blijven in één toonsoort omdat al hun akkoorden uit die ene groep komen. De toonsoort C is bijvoorbeeld opgebouwd rond de noot C en geeft je de akkoorden C, F, G en nog een paar andere.

Je hoeft niet te snappen waar de akkoorden vandaan komen om ze te kunnen gebruiken. Kies een toonsoort, pak de bijbehorende akkoorden en begin gewoon te spelen. Als je het diepere ‘waarom’ wilt weten: dat zit in de noten van de toonladder, en daar ga ik in mijn gids over toonladders dieper op in.

Toonsoorten zijn ook onderling met elkaar verbonden. Op de kwintencirkel, de klassieke kaart van alle toonsoorten, hebben naburige toonsoorten bijna alle akkoorden gemeen. Daarom voelt de overgang van C naar G zo natuurlijk aan. Die kaart is nu de voordeur van de toonsoorten-tool, dus je kunt er op elke toonsoort tikken en meteen naar binnen lopen.

Elk akkoord in een toonsoort heeft een functie

In een toonsoort worden de akkoorden genummerd met Romeinse cijfers, één voor elke noot van de toonladder. Hoofdletters staan voor majeur, kleine letters voor mineur. De nummering is belangrijk omdat elke positie een bepaalde functie heeft en die functies zijn in elke toonsoort hetzelfde:

• I is de basis, het akkoord waar alles naar terugkeert. De officiële naam is de tonica.
• IV en V zijn de subdominant en de dominant, de op één na belangrijkste akkoorden. Ze trekken je sterk terug naar de grondtoon.
• ii en iii zijn zachtere mineurakkoorden die tussendoor voor een rustige beweging en wat kleur zorgen.
• vi is de relatieve mineur, de wat sombere variant.
• vii° is een gespannen verminderde akkoord. Je speelt het zelden op zichzelf. Het klinkt bewust onstabiel; de spanning wil meteen naar de I vallen en de meeste gitaristen laten de V dat werk maar doen.

Als je de functies eenmaal kent, is een akkoordenschema niet langer zomaar een lijstje met akkoorden, maar wordt het een groepje personages.

De toonsoort C, onder de loep genomen

Hier is het hele systeem in één toonsoort, de toonsoort C:

Schuif nu precies hetzelfde patroon omhoog naar de toonsoort G. De taken blijven hetzelfde, alleen de namen veranderen:

Dat is eigenlijk alles wat een toonsoortentabel is: hetzelfde patroon met zeven vakjes, maar dan beginnend bij een andere grondtoon. Vroeger werden er op deze pagina veertien van die rijen afgedrukt. Deze tool doet het beter: de akkoorden in elke toonsoort, gerangschikt op hoe goed ze te spelen zijn, met diagrammen, audiofragmenten en liedjes voor elke toonsoort.

Ben je nog niet bekend met een van deze grepen? In mijn basisgids voor akkoorden staan de meest voorkomende grepen uitgelegd, of zoek een akkoord op in de akkoorddiagrammen-tool.

Je drie belangrijkste akkoorden: I, IV en V

De I, IV en V zijn de drie hoofdakkoorden in elke toonsoort. Ze vormen de ruggengraat van meer nummers dan welke andere combinatie dan ook. Als je maar drie akkoorden in een toonsoort leert, leer dan deze. In de toonsoort C zijn dat C, F en G. In de toonsoort A zijn dat A, D en E.

Die drie akkoorden vormen het hele nummer ‘Three Little Birds’ van Bob Marley, dat lekker in de toonsoort A staat. Speel A, D en E steeds opnieuw en je speelt al een echt liedje. Wil je meer van dit soort nummers? Het archief met liedjes met drie akkoorden staat er vol mee.

Voeg de relatieve mineur toe voor de juiste sfeer

Voeg nog één akkoord toe en je nummers krijgen een hart. Het vi-akkoord, de relatieve mineur, is het weemoedige lid van de familie. In de toonsoort C is dat Am. Voeg het toe tussen C, F en G en krijgt een vrolijke akkoordprogressie ineens wat schaduw.

Deze vier akkoorden, de I, V, vi en IV, zitten in een groot deel van de popnummers, en daarom noemen mensen het ook wel de ‘vier-akkoorden-truc’. In de toonsoort C zijn dat C, G, Am en F.

Er staat ‘I’m Yours’ van Jason Mraz op, en nog honderden andere nummers. Zodra je dat deuntje eenmaal in je oren hebt, hoor je het overal. Het archief met nummers op vier akkoorden zit er vol mee.

De relatieve mineur is ook een toonsoort op zich. Bouw een nummer rond Am in plaats van C en je zit in A mineur, die alle zeven akkoorden van C majeur leent, maar het mineurakkoord als basis neemt. Daarom klinken mineurtoonsoorten donkerder met dezelfde akkoordvormen. De drie belangrijkste zijn de i, iv en v: dezelfde functies, maar dan in mineur.

Vijf akkoordprogressies die je vandaag nog kunt schrijven

Hier zijn vijf akkoordprogressies die je moet kennen. Kies een toonsoort, vervang de akkoorden door die van die toonsoort en herhaal elk akkoord net zo lang totdat het lekker groovt.

Dezelfde patronen werken in elke toonsoort. Dat is nou juist het voordeel van in toonsoorten denken in plaats van elk nummer helemaal opnieuw uit je hoofd te leren. Als je een akkoordprogressie eenmaal onder de knie hebt, kun je die overal toepassen. Op elke toonsoortpagina staan deze progressies al omgezet, inclusief audio, zodat je ze kunt beluisteren voordat je ze met je vingers gaat spelen.

De dominantseptiem, het akkoord dat je weer naar huis brengt

Eén akkoord in elke toonsoort heeft iets speciaals: de V omgezet in een septiem. Neem het V-akkoord en voeg er een bemol-septiem bovenop toe, en je krijgt een dominant septiem, zoals G7 in de toonsoort C. Het klinkt een beetje onafgemaakt, waardoor je oor ernaar snakt om weer op de I terecht te komen. Die spanning en ontlading zorgen ervoor dat een akkoordprogressie echt aanvoelt alsof hij tot rust komt.

Probeer eens een frase in C af te sluiten met een G7 die terugkeert naar C, in plaats van gewoon een G, en luister eens hoe veel sterker de aantrekkingskracht dan is. Er is een complete gids over septiemakkoorden als je maj7, m7 en de rest van de familie wilt verkennen.

Je kunt zelfs een dominantseptiem uit een andere toonsoort lenen om naar iets nieuws over te gaan. B7 hoort niet bij de toonsoort G, maar het is de dominantseptiem van E mineur, dus het leidt prachtig naar een Em:

Dat ‘geleende’ akkoord heet een secundaire dominant en het is een van de makkelijkste manieren om een simpele akkoordprogressie wat slimmer te laten klinken. In mineurtoonsoorten wordt deze truc constant gebruikt; daarom leidt B7 naar Em, ook al is de v van E mineur eigenlijk Bm.

Hoe ik een liedje in een bepaalde toonsoort schrijf

Zo begin ik eigenlijk aan een nummer als ik eenmaal een toonsoort in gedachten heb.

1. Ik kies een toonsoort die bij mijn stem past, meestal C of G, omdat de vingerzettingen makkelijk zijn en ik in dat bereik lekker kan zingen.
2. Speel een van de bovenstaande akkoordprogressies, bijvoorbeeld C, G, Am, F, steeds opnieuw, totdat het aanvoelt als een echte groove en niet alleen maar een aaneenschakeling van akkoorden. Die gestage herhaling vormt de basis waarop al het andere rust.
3. Ik neurie eerst even een melodie voordat ik ook maar één woord opschrijf. De akkoorden vormen de basis, de melodie is het liedje. Door eerst te neuriën voorkom ik dat ik de woorden te vroeg ga forceren.
4. Zoek de stukjes die je wat meer wilt laten uitkomen of juist wat donkerder wilt maken. Dat zijn de momenten waarop ik de relatieve mineur gebruik om er een beetje weemoed aan toe te voegen, of een dominant septiemakkoord om de overgang naar het volgende akkoord extra krachtig te maken.
5. Sluit af op de I, zodat het liedje af en afgerond aanvoelt, en ga dan terug om de tekst zo aan te passen dat hij bij de melodie past die ik heb gevonden.

Dat is de hele routine. Kies een toonsoort, kies een akkoordprogressie, neurie wat en laat de tekst er pas op het laatst bij komen.

Hoe vind je de toonsoort van een nummer?

De snelste manier om de toonsoort van een nummer te achterhalen, is door te kijken naar het akkoord waarmee het eindigt, want nummers eindigen bijna altijd op hun grondakkoord. Hier is de volledige methode.

1. Kijk eens naar het laatste akkoord van het nummer. Nummers eindigen bijna altijd op het grondakkoord, de I. Als een nummer eindigt op G, is de kans groot dat het in de toonsoort G staat.
2. Vergelijk de andere akkoorden met de akkoordfamilie van die toonsoort. Open de pagina van de toonsoort in de toonsoort-tool en kijk of de andere akkoorden van het nummer er grotendeels bij horen. Een nummer dat eindigt op G en waarvan de andere akkoorden C, D en Em zijn, past perfect bij de toonsoort G.
3. Nog steeds niet zeker? Het eerste akkoord is dan de volgende beste aanwijzing, want er zijn ook heel veel nummers die met de I beginnen.

Op elke toonsoortpagina staan ook de nummers vermeld die daadwerkelijk in die toonsoort zijn geschreven, zodat je je gok kunt toetsen aan echte voorbeelden. Als je een akkoordpatroon op het gehoor hebt uitgewerkt en je weet niet hoe het heet, dan vertelt de akkoordnaamgever je wat het is. En als je eenmaal de toonsoort weet, kun je het nummer naar een toonsoort verplaatsen die bij je past; daar ga ik het hierna over hebben.

Kies een toonsoort die bij je stem past

De makkelijkste toonsoorten op de ukelele zijn C, G, D, A en F, samen met de mineurtoonsoorten Am, Em en Dm. Ze zitten vol met makkelijke open akkoordvormen. Als een liedje te hoog of te laag is om lekker te kunnen zingen, forceer het dan niet. Zet het in een makkelijkere toonsoort met mijn gids voor het transponeren van akkoorden.

Een capo is de makkelijke manier om hetzelfde te doen. Zet ‘m erop en blijf dezelfde eenvoudige open akkoordvormen spelen, maar alles klinkt dan hoger. Speel je C-, F- en G-akkoorden met een capo op de 2e fret en je zit eigenlijk in de toonsoort D, zonder dat je nieuwe akkoorden hoeft te leren. Op elke toonsoortpagina wordt de beste capo-positie voor jou berekend, dus je hoeft ook geen frets te tellen. Elke UkuTabs-nummerpagina heeft ook een ingebouwde transponeringfunctie waarmee je een nummer met één klik naar elke gewenste toonsoort kunt verplaatsen.

Probeer dit nu eens

Kies de toonsoort C. Speel C, dan G, dan Am, dan F, elk vier keer aanslaan, en herhaal dat dan twee minuten lang zonder te stoppen. Dat is de beroemdste akkoordprogressie in de popmuziek en je hebt ‘m nu al onder de knie in één toonsoort. Verplaats morgen precies hetzelfde patroon naar de toonsoort G (G, D, Em, C) en merk hoe de akkoordvormen veranderen, maar het nummer hetzelfde blijft.

Haal de gratis Key Card

Wil je de belangrijkste info op één afdrukbaar blad om bij je uke te bewaren? Download dan hieronder de gratis bestanden. Op de toonsoortkaart zie je in één oogopslag de meest voorkomende toonsoorten en de bijbehorende akkoorden. In de handleiding (PDF) wordt uitgelegd hoe je deze kunt gebruiken.

• Download de Keys-gids als PDF
• Download de PDF met de sleutelkaart

Veelgestelde vragen

Hoe gaan we nu verder?

Toonsoorten voelden voor mij niet meer als theoriehuiswerk op de dag dat ik merkte dat elk nummer waar ik van hield op dezelfde drie of vier akkoordprogressies steunde. Leer die progressies één keer en laat de toonsoort-tool je de namen geven. Kies vanavond een toonsoort, speel een akkoordprogressie in een loop en kijk wat eruit komt.

Ik hoop dat deze gids je heeft geholpen om te begrijpen hoe toonsoorten werken. Blijf oefenen en veel plezier! Neem gerust contact met me op als je meer informatie nodig hebt over het spelen en schrijven van liedjes in een bepaalde toonsoort. Veel succes en veel plezier!