Hoe speel je harmonischen op de ukelele

Toen ik vroeger gitaar speelde en op zoek was naar tabulaturen, kwam ik iets tegen dat ‘harmonischen’ heet. Volgens Wikipedia zijn dit ‘tonen die worden gespeeld door de trilling van bepaalde boventonen van een gitaarsnaar te onderdrukken of te versterken’. Harmonischen kunnen een nummer dat je speelt naar een hoger niveau tillen. Ze maken het een stuk afwisselender door er een klinkende klank aan toe te voegen. Ook op de ukelele bestaan er harmonischen.

Harmonischen op gitaar en ukelele

Net als de gitaar is de ukelele een snaarinstrument. Dat betekent dat je op de ukelele ook harmonischen kunt spelen. Het is zelfs een bekende techniek bij het spelen van de Hawaiiaanse lap steel. Harmonischen op de ukelele klinken heel hoog en geven een heel ander geluid.

Ik moet wel zeggen dat het spelen van harmonischen op de ukelele wat lastiger is vanwege de kortere toets.

Natuurlijke ukelele-harmonischen

Tot zover gaat het goed, maar hoe speel je ze nu eigenlijk op de ukelele? Je kunt een harmonische maken door eerst een vinger van je greephand (bij voorkeur je wijsvinger) heel lichtjes op een snaar te leggen, zodat je hem nauwelijks raakt. De plek waar je dit doet is heel belangrijk en moet vrij nauwkeurig zijn.

De makkelijkste manier om een ukelele-harmonische te spelen is op de 12e fret. Raak de snaar dus lichtjes aan bij de 12e fret (niet tussen de frets, maar precies boven de 12e fret). Tokkel nu met je rechterhand op de snaar die je aanraakt. Direct daarna moet je je vinger (linkerhand) weer optillen.

Als je dit goed hebt gedaan, hoor je de boventoon (een klokachtig geluid), die een octaaf (of 12 frets) hoger ligt dan de open snaar. Het zou zo moeten klinken.

Lukt het de eerste keer niet? Maak je geen zorgen, dat lukt bijna niemand. Blijf gewoon zoeken naar de juiste druk en de juiste timing voor het aanslaan en loslaten van de snaar. Als je te weinig druk uitoefent, klinkt de open snaar. Als je te veel druk uitoefent, hoor je helemaal geen geluid.

In theorie kun je harmonischen spelen op de 12e, 9e, 7e, 5e en 3e fret, maar sommige zijn best lastig om goed te krijgen. Zo hoort het te klinken op de zevende fret, 19 frets hoger dan de open snaar.

Op de vijfde fret klinkt het 24 frets of 2 octaven hoger dan de open snaar. Zoals je in het geluidsfragment hieronder kunt horen, is het erg lastig om dit helemaal goed te krijgen.

Kunstmatige harmonischen

Geweldig, nu weet je wat natuurlijke ukelele-harmonischen zijn! Helaas is het aantal harmonische noten dat je kunt spelen erg beperkt, vooral op de toets van een ukelele. En daar komen kunstmatige harmonischen om de hoek kijken. Het is niet zo eenvoudig om ze te spelen, maar hiermee kun je verschillende harmonische noten op verschillende plekken langs de toets spelen.

Zo klinkt een kunstmatige harmonische op de 12e fret, maar niets houdt je tegen om het ook eens op de 7e en 5e fret te proberen.

Er zijn verschillende manieren om dit te doen. Kies gewoon de manier die het beste bij je past (of gebruik je eigen methode).

Je kunt bijvoorbeeld je wijsvinger gebruiken om de snaar vast te houden (bij natuurlijke harmonischen was dit een vinger van je greephand) en met je ringvinger of middelvinger tokkelen. Natuurlijk zou je duim of zelfs je pink ook prima werken.

In plaats van je wijsvinger kun je ook eens een andere vinger proberen. Ik vind het prettig om de snaar met mijn wijsvinger aan te raken en met mijn duim te tokkelen. Het komt erop aan de juiste houding voor jou te vinden en te blijven oefenen!

Oké, waar voer je deze ‘beweging’ dan uit met je tokkelhand? Je doet dit twaalf frets hoger dan waar je de noot ingedrukt houdt (zie stap één, twee alinea’s hierboven), zodat je in harmonischen speelt. Het zou ook moeten werken op 5 of 7 frets hoger, maar zoals eerder opgemerkt zijn deze harmonischen iets lastiger om goed te krijgen.

Nog even dit: hoe worden deze ukelele-harmonischen in tabulaturen weergegeven?

Misschien ben je het symbool voor harmonische noten al eens tegengekomen, maar wist je niet wat het betekende? Nou, nu kom je erachter! Harmonische noten worden in tabulatuur aangeduid met een ruitje “♦” (dit is een tekensymbool en kun je makkelijk intypen). Hieronder heb ik een voorbeeld toegevoegd van hoe dat er in teksttabulatuur uitziet.

xA|------------------♦12--|
xE|-------------♦12-------|
xC|-------♦12-------------|
xG|--♦12------------------|

In deze reeks speel je de open C-snaar met de kunstmatige harmonische op de 12e fret. Leg vervolgens je vinger op de 2e fret en speel de kunstmatige harmonische op de 14e fret. Leg daarna je vinger op de 4e fret en speel de kunstmatige harmonische op de 16e fret.

xA|------------------|------||
xE|------------------|------||
xC|--♦0--♦2--♦4--♦2--|--♦0--||
xG|------------------|------||
  |   |   |   |      |
  C   D   E   D      C

Als je dit eenmaal onder de knie hebt, kun je uitzoeken hoe je deuntjes kunt spelen met harmonischen.

xA|-----------♦0--|-----------♦2--|--♦3-----------||
xE|--------♦1-----|--------♦1-----|--------♦0-----||
xC|-----♦0--------|-----♦2--------|---------------||
xG|--♦2-----------|--♦0-----------|-----♦0----♦0--||
  |  |  |  |      |  |  |  |      |  |  |  |
  A  C  F  A      G  D  F  B      C  G  E  C

Hopelijk snap je nu wat die mysterieus klinkende harmonische noten zijn en hoe je ze op de ukelele kunt spelen!

Wil je meer informatie?

Neem gerust contact met me op als je meer informatie wilt over het spelen van harmonischen op de ukelele. Ben je ook geïnteresseerd in een heel kort overzicht van de geschiedenis van de ukelele?